Prawa autorskie do utworów pracowniczych przechodzą na pracodawcę z chwilą przyjęcia utworu, który pracownik stworzył w ramach obowiązków ze stosunku pracy – o ile umowa o pracę nie mówi inaczej. Inne reguły obowiązują przy programach komputerowych i utworach naukowych.
Wielu pracodawców zakłada, że wszystko, co powstaje „w pracy”, automatycznie do nich należy. To błąd, który przy sporze z odchodzącym pracownikiem może oznaczać utratę praw do projektu, kodu czy kampanii, na której firma opierała swoje działania.
Utworem pracowniczym jest dzieło, które pracownik stworzył w wyniku wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy. Nie każdy efekt pracy pracownika spełnia ten warunek. Grafika, kod, artykuł czy raport będą utworem pracowniczym tylko wtedy, gdy ich tworzenie należało do zakresu zadań danej osoby – a nie do każdej aktywności wykonanej w godzinach pracy.
Sam fakt korzystania ze służbowego laptopa czy przebywania w biurze w momencie tworzenia dzieła nie przesądza o uznaniu go za utwór pracowniczy. Liczy się związek między powstaniem dzieła a zakresem obowiązków – określonym w umowie o pracę, opisie stanowiska lub faktycznie wydawanych poleceniach.
Nie. Przepisy o utworach pracowniczych obejmują wyłącznie osoby zatrudnione na podstawie stosunku pracy w rozumieniu Kodeksu pracy. Nie obejmują osób współpracujących na umowie zlecenia czy umowie o dzieło – niezależnie od tego, jak strony nazwały swoją umowę. W razie sporu decyduje to, czy współpraca faktycznie miała cechy stosunku pracy, a nie etykieta nadana jej przez strony.
Prawa autorskie do utworów pracowniczych przechodzą na pracodawcę nie w momencie stworzenia dzieła, a dopiero w chwili jego przyjęcia. To kluczowa różnica względem systemów prawnych opartych na koncepcji „work made for hire” – polski ustawodawca nie przyznaje pracodawcy praw automatycznie z mocy samego zatrudnienia.
Przyjęcie utworu to oświadczenie woli pracodawcy akceptujące dzieło jako rezultat pracy pracownika. Może przybrać formę dorozumianą – nawet samo wykorzystanie utworu świadczy o woli jego przyjęcia. Jeśli pracodawca w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawiadomi pracownika o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od poprawek, ustawa uznaje utwór za przyjęty bez zastrzeżeń. Strony mogą ten termin skrócić lub wydłużyć w umowie.
Jeśli umowa przewiduje rozpowszechnianie utworu, a pracodawca nie przystąpi do tego w ciągu dwóch lat od przyjęcia dzieła, pracownik może wyznaczyć mu na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie. Po jego bezskutecznym upływie prawa majątkowe wracają do twórcy – wraz z własnością nośnika. Strony mogą w umowie ustalić inny, dłuższy termin niż ustawowe dwa lata i w praktyce często z tego korzystają.
Tak. Z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa również własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono – pliku, projektu, egzemplarza dokumentu – o ile umowa o pracę nie stanowi inaczej. To uprawnienie idzie więc dalej niż samo prawo do korzystania z treści dzieła.
Ustawowe nabycie obejmuje wyłącznie autorskie prawa majątkowe. Autorskie prawa osobiste – jako niezbywalne – zawsze pozostają przy pracowniku jako twórcy, w tym prawo do oznaczenia autorstwa oraz do nienaruszalności treści i formy utworu.
To drugie uprawnienie bywa źródłem konfliktów. Jeśli pracodawca istotnie modyfikuje dzieło pracownika, a ten skorzysta z prawa do integralności utworu, może to skomplikować dalsze wykorzystanie dzieła. Dobrze skonstruowana umowa powinna więc zawierać zobowiązanie pracownika do niewykonywania praw osobistych w sposób ograniczający pracodawcę.
Pracodawca nabywa prawa „w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron” – nie automatycznie w pełnym zakresie. To, jak szeroko można korzystać z utworu, zależy od zakresu obowiązków pracownika i charakteru działalności pracodawcy.
To jeden z bardziej spornych obszarów. Prawo do wykonywania praw zależnych – czyli do zezwalania na adaptacje czy przeróbki utworu pierwotnego – nie zawsze uznaje się za automatycznie objęte podstawowym nabyciem praw. Jeśli pracodawca planuje w przyszłości przetwarzać dzieła pracowników, powinien to wyraźnie uregulować w umowie, a nie liczyć na domyślną interpretację przepisu.
Zasada ogólna nie obejmuje wszystkich kategorii twórczości pracowniczej – dwa istotne wyjątki dotyczą programów komputerowych i utworów naukowych.
Programy komputerowe podlegają odrębnej regulacji. Prawa majątkowe przysługują pracodawcy z mocy prawa, już od chwili powstania programu – bez konieczności odrębnego „przyjęcia”. Program komputerowy nigdy nie był więc formalnie własnością pracownika. Nie zwalnia to jednak pracodawcy z obowiązku precyzyjnego określenia zakresu obowiązków programisty – sama nazwa stanowiska nie oznacza, że każdy fragment kodu napisany przez tę osobę należy do firmy.
Tu obowiązuje odrębna zasada. Twórca zachowuje autorskie prawa majątkowe – instytucja zatrudniająca uzyskuje jedynie prawo pierwszeństwa publikacji.
Do momentu przyjęcia utworu prawa majątkowe pozostają przy pracowniku-twórcy. Jeśli zatrudnienie zakończy się, a pracodawca nie zdążył przyjąć dzieła, sytuacja prawna pozostaje niejasna – warto więc uregulować w umowie, że przyjęcie następuje automatycznie z chwilą dostarczenia utworu lub w krótkim, jasno określonym terminie.
Nie. Jeśli prawa majątkowe zostały już nabyte, rozwiązanie umowy o pracę nie ma na to wpływu – pracodawca zachowuje prawo do korzystania z utworu na wszystkich nabytych polach eksploatacji. Uprawnienia te gasną dopiero po 70 latach od śmierci twórcy.
Tryb ustawowy w praktyce nie zawsze dostatecznie zabezpiecza interesy pracodawcy – ze względu na wymóg przyjęcia utworu, ograniczony zakres nabywanych praw i niejasności wokół praw zależnych. Dlatego przy pracownikach wykonujących zadania twórcze (graficy, copywriterzy, programiści, specjaliści marketingu) warto uregulować te kwestie umownie. Klauzula prawnoautorska w umowie o pracę powinna:
wskazywać moment nabycia praw przez pracodawcę – najwcześniej może to być chwila ustalenia (stworzenia) utworu;
określać rodzaj utworów objętych nabyciem, najlepiej z przykładowym katalogiem;
wymieniać konkretne pola eksploatacji, na których pracodawca nabywa prawa;
obejmować nabycie prawa do wykonywania praw zależnych na tych samych polach eksploatacji;
zawierać zobowiązanie pracownika do niewykonywania praw osobistych w sposób ograniczający pracodawcę;
zastrzegać, że powyższe uprawnienia pracodawca nabywa w ramach wynagrodzenia zasadniczego, bez dodatkowej opłaty.
Przy programistach warto dodatkowo uregulować obowiązek zapisywania kodu w repozytorium wskazanym przez pracodawcę oraz zasady korzystania z komponentów open-source. Nieprecyzyjne zapisy w praktyce działają na niekorzyść pracodawcy, dlatego przy wątpliwościach warto skonsultować treść umowy z prawnikiem, zamiast opierać się na wzorach znalezionych w internecie.
Utwór pracowniczy dotyczy wyłącznie osób zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Współpraca z freelancerem, agencją czy kontraktorem B2B podlega innym zasadom – przepisy o utworach pracowniczych nie mają tu zastosowania. Prawa do utworu stworzonego na podstawie umowy zlecenia, o dzieło czy kontraktu B2B przechodzą na zamawiającego tylko wtedy, gdy umowa wyraźnie przewiduje przeniesienie praw autorskich lub licencję. Bez takiego zapisu prawa pozostają przy wykonawcy – to jeden z częstszych błędów firm łączących różne formy zatrudnienia.
Prawidłowo udokumentowane przejście praw na pracodawcę umożliwia zastosowanie 50% kosztów uzyskania przychodów wobec wynagrodzenia twórcy. To szczególnie istotne przy zatrudnianiu programistów i grafików. Szczegóły tej preferencji wykraczają poza zakres tego artykułu, ale sama zależność od poprawnej konstrukcji umowy to kolejny argument, by nie zostawiać tej kwestii przypadkowi.
W Kancelarii Jurkiewicz regularnie pomagamy pracodawcom skonstruować umowy o pracę tak, by prawa do utworów tworzonych przez pracowników rzeczywiście trafiały tam, gdzie powinny – bez niedomówień, które wychodzą na jaw dopiero przy sporze. Sprawdzamy również już obowiązujące kontrakty i wskazujemy konkretne poprawki, które warto wprowadzić, zanim niedopatrzenia w umowie przełożą się na realne ryzyko dla firmy. To obszar, w którym prawo pracy przenika się z prawem autorskim znacznie mocniej, niż wielu pracodawców zakłada, dlatego jeśli zatrudniasz grafików, programistów lub inne osoby wykonujące zadania twórcze, skontaktuj się z Kancelarią Jurkiewicz – przeanalizujemy Twoje umowy i podpowiemy, co wymaga uzupełnienia.
Autor: Monika Jurkiewicz, radca prawny.
Monika stosuje w pracy zasady lean managemantu i zarządzania projektami, ponieważ wie, że w dobie turbulentnego i mniej przewidywalnego otoczenia każda organizacja poszukuje rozwiązań zwiększających efektywność oraz ograniczających marnotrawstwo, aby osiągnąć przewagę konkurencyjną. Pisze Doktorat na Uczelni Łazarskiego, ale też została certyfikowanym Audytorem ISO Normy 9001:2015.
(+48) 56-622-09-77
biuro@kancelaria-jurkiewicz.pl
ul. Warszawska 4/5 87-100 Toruń
Jeśli chcecie być na bieżąco z najnowszymi artykułami na naszym blogu, serdecznie zapraszamy do zapisania się na nasz newsletter LOVE LABOUR LVOE.
Oferujemy tylko wartościowe treści – bez spamu.